دهمزنگ | افغانستان
پنج سال پس از بازگشت طالبان به قدرت در افغانستان، گزارشهای تازه نهادهای حقوق بشری و بینالمللی نشان میدهد که فشار بر اقلیتهای قومی و مذهبی، بهویژه هزارهها و شیعیان، نهتنها پایان نیافته، بلکه در حوزههایی چون آزادی مذهبی، آموزش دینی، مالکیت زمین، دسترسی به عدالت و فعالیت رسانهای ابعاد تازهای پیدا کرده است.
پاکستان تیوی در گزارشی تازه درباره وضعیت هزارهها در افغانستان، مجموعهای از گزارشهای سازمان ملل متحد، نهادهای حقوق بشری و پژوهشگران حقوقی را کنار هم قرار داده و نوشته است که هزارهها با چند تهدید همزمان روبهرو هستند: خشونت و قتلهای فراقضایی، کوچ اجباری و منازعات بر سر زمین، حذف تدریجی حقوق مذهبی شیعیان و حملات مرگبار داعش خراسان.
محدودشدن فضای مذهبی شیعیان
یکی از مهمترین تغییرات پس از بازگشت طالبان، محدودشدن جایگاه فقه جعفری در ساختار حقوقی و آموزشی افغانستان بوده است.
گزارش «تمرکز بر افغانستان ۲۰۲۶» آژانس پناهندگی اتحادیه اروپا میگوید فقه جعفری از نظام قضایی طالبان و همچنین از برنامههای آموزشی مکاتب و دانشگاهها کنار گذاشته شده و فقه حنفی جای آن را گرفته است. این گزارش همچنین از دستور برای حذف کتابها و مطالب ناسازگار با دیدگاه مذهبی طالبان، از جمله آثار مرتبط با مذهب شیعه، در ولایتهایی مانند بامیان، دایکندی، غزنی و غور خبر میدهد.
فشارها تنها به نصاب آموزشی محدود نمانده است. گزارش سالانه ۲۰۲۶ کمیسیون ایالات متحده در امور آزادی مذهبی بینالمللی میگوید طالبان در سال ۲۰۲۵ محدودیتهایی بر مراسم محرم و نمایش پرچمهای سیاه اعمال کرده و دفتر و مدرسه دینی آیتالله واعظزاده بهسودی را در کابل بسته است. همین گزارش از فشار بر اسماعیلیان در بدخشان برای پیروی از مذهب حنفی نیز خبر میدهد.
دیدهبان حقوق بشر نیز در گزارش جهانی ۲۰۲۶ نوشته است که مقامهای طالبان در بامیان کتابهای مذهبی شیعه و یک گردهمایی شیعیان را ممنوع کردند. این نهاد همچنین به گزارش سازمان ملل استناد کرده که براساس آن، حدود ۵۰ تن از اسماعیلیان در بدخشان با بدرفتاری فیزیکی و تهدید به مرگ برای تغییر مذهب تحت فشار قرار گرفتهاند.
زمین؛ یکی دیگر از محورهای فشار بر هزارهها
مسئله زمین و کوچ اجباری نیز در سالهای حاکمیت طالبان بارها در گزارشهای حقوق بشری مطرح شده است.
پاکستان تیوی با استناد به تحقیقات حقوق بشری گزارش داده است که خانوادههای هزاره در مناطقی از دایکندی، ارزگان، هلمند و بلخ با منازعات ارضی، اخراج و از دست دادن زمینهایشان روبهرو شدهاند. در شماری از این پروندهها، منازعات تاریخی میان جوامع محلی هزاره و کوچیها دوباره بررسی شده و احکامی به زیان خانوادههای هزاره صادر شده است.
این روند در سال ۲۰۲۵ نیز ادامه داشته است. دیدهبان حقوق بشر گزارش داده که در ۲۷ جولای ۲۰۲۵، مقامهای طالبان ۲۵ خانواده هزاره ــ حدود ۲۰۰ نفر شامل زنان، کودکان و سالمندان ــ را از روستای رشک در ولایت بامیان به اجبار بیرون کردند.
از دست دادن زمین برای بسیاری از خانوادههای روستایی تنها به معنای از دست دادن محل سکونت نیست؛ زمین، منبع معیشت، دامداری و کشاورزی آنان نیز محسوب میشود. در نتیجه، اخراج از زمین میتواند همزمان به جابهجایی جغرافیایی و فروپاشی اقتصادی خانوادهها منجر شود.
از خشونت مستقیم تا ناامنی مداوم
هزارهها در کنار فشارهای حکومتی، همچنان در معرض حملات گروه داعش خراسان نیز قرار دارند. در سالهای گذشته، مراکز آموزشی، مکاتب، مساجد، مراکز درمانی و اجتماعات عمومی هزارهها و شیعیان بارها هدف حملات مرگبار قرار گرفتهاند. گزارشهای بینالمللی بهطور مکرر از آسیبپذیری ویژه جامعه هزاره در برابر چنین حملاتی سخن گفتهاند.
پاکستان تیوی همچنین به موارد قتل هزارهها به دست نیروهای طالبان در نخستین ماههای تصرف افغانستان اشاره میکند. از جمله، عفو بینالملل پیشتر مستند کرده بود که در جولای ۲۰۲۱، ۹ مرد هزاره در روستای مندرخت ولسوالی مالستان غزنی به دست نیروهای طالبان کشته شدند؛ شش تن آنان با شلیک گلوله و سه تن دیگر پس از شکنجه جان باختند.
در دایکندی نیز عفو بینالملل قتل شماری از اعضای پیشین نیروهای امنیتی را که تسلیم شده بودند مستند کرده است. این رویدادها از نخستین نشانههای نگرانی درباره امنیت هزارهها پس از گسترش کنترل طالبان بود.
فشار بر رسانههای مرتبط با جامعه هزاره و شیعه
تحولات هفتههای اخیر نشان میدهد که محدودیتها اکنون به رسانههایی که مخاطبان عمده آنان هزارهها و شیعیاناند نیز رسیده است.
کمیته حفاظت از روزنامهنگاران گزارش داده است که نیروهای طالبان در ۶ سپتامبر ۲۰۲۶ دفتر تلویزیون «راه فردا» در کابل را بستند و سلمان اخلاقی، مالک این رسانه، را بازداشت کردند. براساس این گزارش، این اقدام پس از افزایش فشار بر مدیریت تلویزیون بهدلیل پوشش برخورد طالبان با یک مرکز آموزشی مذهبی شیعیان در غرب کابل صورت گرفت.
این نخستین مورد نیست. کمیته حفاظت از روزنامهنگاران میگوید راه فردا پیشتر نیز در فوریه ۲۰۲۶ برای سه ماه بسته شده بود. همچنین مقامهای وزارت عدلیه طالبان در ماه جون دفتر مرکزی تلویزیون تمدن، یکی دیگر از رسانههای متعلق به شیعیان، را بسته بودند.
این تحولات از این جهت اهمیت دارد که محدودشدن رسانهها، در کنار محدودیت بر نهادهای مذهبی، میتواند ظرفیت جامعه هزاره و شیعه را برای ثبت و بازتاب نقض حقوق خود نیز کاهش دهد.
وضعیت سایر اقلیتهای مذهبی
فشار مذهبی در افغانستان تنها به هزارهها و شیعیان محدود نمیشود. کمیسیون آزادی مذهبی بینالمللی امریکا در گزارش ۲۰۲۶ خود وضعیت آزادی مذهبی افغانستان را «بسیار وخیم» توصیف کرده و گفته است که طالبان تفسیر واحد خود از اسلام را بر جامعه تحمیل میکنند. اسماعیلیان، سلفیها و دیگر گروههای مذهبی نیز با محدودیتهایی روبهرو شدهاند.
جامعه تاریخی سیک و هندو نیز در دهههای اخیر تقریباً از افغانستان ناپدید شده است. آژانس پناهندگی اتحادیه اروپا در گزارش فوریه ۲۰۲۶ برآورد کرده که مجموع هندوها و سیکهای باقیمانده در افغانستان حدود ۱۰۰ نفر است و منابع دیگری شمار سیکها را در سال ۲۰۲۵ کمتر از ۵۰ نفر گزارش کردهاند. مهاجرت گسترده، تبعیض و تهدیدهای امنیتی، بهویژه حملات داعش خراسان، از عوامل اصلی کاهش این جمعیت عنوان شده است.
مجموعهای از فشارهای بههمپیوسته
آنچه وضعیت کنونی هزارهها را نگرانکننده میکند، تنها وقوع یک نوع نقض حقوق نیست؛ بلکه همزمانی چندین نوع فشار است.
محدودیت بر مراسم و آموزش مذهبی، کنار گذاشتهشدن فقه جعفری، منازعات و اخراجهای ارضی، تبعیض، ناامنی ناشی از حملات داعش خراسان و محدودشدن رسانههایی که صدای جامعه هزاره و شیعه را بازتاب میدهند، در کنار یکدیگر تصویری گستردهتر از وضعیت این جامعه ایجاد میکنند.
در همین حال، درباره توصیف حقوقی این وضعیت دیدگاههای متفاوتی وجود دارد. برخی نهادهای حقوق بشری و پژوهشگران حقوق بینالملل، بخشهایی از خشونتها و آزارها علیه هزارهها را در چارچوب «جنایت علیه بشریت» بررسی کردهاند و برخی ارزیابیهای حقوقی نیز استدلال کردهاند که برای بررسی احتمال وقوع نسلکشی مبنای حقوقی وجود دارد. اثبات «نسلکشی» در حقوق بینالملل، با این حال، مستلزم احراز معیارهای مشخص از جمله قصد نابودی کلی یا جزئی یک گروه حفاظتشده است.
پنج سال پس از سقوط جمهوری، مسئله برای هزارهها دیگر تنها امنیت در برابر یک انفجار یا حمله مسلحانه نیست. مجموعه گزارشهای منتشرشده نشان میدهد که حق برخورداری از مذهب، آموزش، زمین، عدالت، رسانه و حضور در فضای عمومی نیز به بخش مهمی از مسئله تبدیل شده است.
و هنگامی که این حقوق بهطور همزمان محدود میشوند، پرسش اساسی این است که جامعه هزاره و دیگر اقلیتهای افغانستان تا چه اندازه امکان خواهند داشت هویت، نهادها و حضور اجتماعی مستقل خود را در ساختاری که طالبان ایجاد کردهاند حفظ کنند.
منابع: گزارش تازه پاکستان تیوی؛ گزارش جهانی ۲۰۲۶ دیدهبان حقوق بشر؛ گزارش ۲۰۲۶ کمیسیون ایالات متحده در امور آزادی مذهبی بینالمللی؛ گزارش «تمرکز بر افغانستان» آژانس پناهندگی اتحادیه اروپا؛ گزارشهای یوناما و کمیته حفاظت از روزنامهنگاران.
