نگاهی به سلامت چشم؛ گزارشی از بازدید از کلینیک «پرایم اپتومتریستها»
بینایی، یکی از ارزشمندترین نعمتهای زندگی است؛ نعمتی که تا زمانی که دچار اختلال نشود، کمتر به اهمیت آن میاندیشیم. بسیاری از بیماریهای چشمی، برخلاف تصور عمومی، در مراحل اولیه هیچ علامت مشخصی ندارند. فرد ممکن است دید طبیعی داشته باشد، درد یا قرمزی احساس نکند، اما بیماری بهآرامی در حال پیشرفت باشد. به همین دلیل، معاینه منظم چشم تنها برای تعیین شماره عینک نیست، بلکه بخشی مهم از مراقبتهای پیشگیرانه سلامت به شمار میرود.
با همین نگاه، از کلینیک پرایم اپتومتریستها (Prime Optometrists) در منطقه آبرن بازدید کردم؛ مرکزی مستقل در حوزه بیناییسنجی که با استفاده از تجهیزات پیشرفته، خدمات جامعی از جمله معاینه کامل چشم، تشخیص بیماریهای شبکیه، آبسیاه، خشکی چشم، کنترل نزدیکبینی، تجویز لنزهای تماسی و پایش سلامت چشم بیماران دیابتی را ارائه میدهد.
در این بازدید، خانم دکتر زبیده طاهری، بیناییسنج کلینیک، معاینه کامل چشم مرا انجام داد و سپس با حوصله، ساختار چشم، بیماریهای شایع و مهمترین راههای پیشگیری از کاهش بینایی را توضیح داد. دکتر طاهری دارای مدرک کارشناسی و کارشناسی ارشد بیناییسنجی از دانشگاه نیو ساوت ولز (UNSW) است و در زمینه تشخیص بیماریهای چشمی، سلامت شبکیه، لنزهای تماسی و مراقبتهای پیشگیرانه فعالیت حرفهای دارد.
آنچه در ادامه میآید، خلاصهای از مهمترین نکاتی است که در این گفتوگو مطرح شد.
نزدیکبینی؛
دکتر طاهری توضیح داد که بسیاری تصور میکنند نزدیکبینی تنها به این معناست که فرد برای دیدن اجسام دور به عینک نیاز دارد؛ اما واقعیت فراتر از این است. در افرادی که نزدیکبینی آنها، بهویژه در دوران کودکی و نوجوانی، بهتدریج افزایش پیدا میکند، تنها شماره عینک تغییر نمیکند، بلکه طول کره چشم نیز بیشتر میشود. این کشیده شدن کره چشم باعث میشود شبکیه که در پشت چشم قرار دارد، تحت کشش قرار گیرد.
هرچه این کشش بیشتر باشد، احتمال ایجاد سوراخ یا پارگی شبکیه نیز افزایش پیدا میکند.
به گفته دکتر، اگر این سوراخ در مراحل اولیه تشخیص داده شود، درمان آن بسیار ساده است. بیمار به متخصص شبکیه ارجاع داده میشود و با یک عمل لیزری کوتاه، ظرف چند دقیقه، پارگی ترمیم میشود.
اما اگر این مشکل نادیده گرفته شود، مایع داخل چشم از طریق همان سوراخ وارد پشت شبکیه میشود و بهتدریج شبکیه را از دیواره چشم جدا میکند. این وضعیت که به جداشدگی شبکیه معروف است، یک اورژانس پزشکی محسوب میشود و در صورت تأخیر در درمان میتواند به نابینایی دائمی منجر شود.
دکتر تأکید کرد که خوشبختانه این مشکل در بسیاری از موارد کاملاً قابل پیشگیری است؛ به شرط آنکه افراد معاینات منظم چشم را جدی بگیرند.
دیابت؛ یکی از مهمترین عوامل نابینایی
بخش قابل توجهی از گفتوگو به تأثیر دیابت بر سلامت چشم اختصاص داشت.
به گفته دکتر طاهری، دیابت یکی از مهمترین علل نابینایی قابل پیشگیری در بزرگسالان است. او اشاره کرد که در میان بسیاری از مهاجران، از جمله افغانها، ایرانیها و هزارهها، دیابت نسبتاً شایع است و همین موضوع اهمیت معاینه منظم چشم را دوچندان میکند.
دیابت ابتدا به رگهای بسیار ظریف شبکیه آسیب میرساند. این رگها ضعیف میشوند و بهتدریج خون یا مایع از آنها نشت میکند.
نکته مهم اینجاست که در مراحل اولیه، بیمار معمولاً هیچ علامتی احساس نمیکند و تصور میکند بیناییاش کاملاً طبیعی است.
اما اگر بیماری در همین مرحله تشخیص داده شود، معمولاً با کنترل مناسب قند خون، آسیبهای اولیه شبکیه نیز برطرف میشوند.
در مقابل، اگر بیماری وارد مراحل پیشرفته شود، بیمار ممکن است به لیزر، تزریق داخل چشم یا درمانهای تخصصی دیگر نیاز پیدا کند و حتی بخشی از بینایی خود را برای همیشه از دست بدهد. به گفته دکتر، هدف اصلی معاینات دورهای، شناسایی بیماری پیش از رسیدن به این مرحله است.
آبسیاه؛ بیماری خاموش چشم
یکی دیگر از بیماریهایی که دکتر درباره آن هشدار داد، آبسیاه (گلوکوم) بود. او توضیح داد که گلوکوم به عصب بینایی آسیب میرساند؛ عصبی که اطلاعات بینایی را از چشم به مغز منتقل میکند.
مشکل این بیماری این است که معمولاً بدون درد، بدون قرمزی و بدون کاهش واضح دید آغاز میشود. ابتدا دید محیطی کاهش پیدا میکند، اما مغز این کاهش را جبران میکند و بیمار متوجه آن نمیشود.
به گفته دکتر، حدود نیمی از مبتلایان به گلوکوم در استرالیا از بیماری خود اطلاع ندارند. در حالی که اگر بیماری زود تشخیص داده شود، میتوان با قطرههای چشمی یا سایر درمانها از پیشرفت آن جلوگیری کرد.
سردرد؛ همیشه از مغز نیست
یکی از جالبترین بخشهای گفتوگو، ارتباط میان سردرد و سلامت چشم بود. دکتر توضیح داد که ممکن است تصور شود که سر دردی چه ارتباط به چشم دارد، حال اینکه منشأ بسیاری از سردردیها ممکن است چشم یا حتی مغز باشد.
او نمونه بیماری را بیان کرد که سردرد داشت و وقتی برای معاینه چشم مراجعه کرده بود، هنگام معاینه مشخص شد عصب بینایی هر دو چشم متورم است. بررسیهای بعدی نشان داد فشار داخل جمجمه بیمار بهشدت بالا بوده و نیاز به درمان فوری داشته است.
دکتر افزود که حتی برخی تومورهای مغزی نیز ممکن است نخستین بار از طریق معاینه چشم شناسایی شوند، زیرا عصب بینایی در واقع ادامه دستگاه عصبی مرکزی و مغز است.
کار با رایانه و تلفن همراه؛
به گفته دکتر طاهری، استفاده طولانیمدت از رایانه، تلفن همراه و سایر نمایشگرهای دیجیتال، بهویژه در کودکان و نوجوانان، میتواند روند پیشرفت نزدیکبینی را تسریع کند.
اما این مشکل تنها به نمایشگر محدود نمیشود.
مطالعه طولانیمدت کتاب از فاصله نزدیک نیز میتواند فشار مشابهی بر سیستم بینایی وارد کند.
او توصیه کرد هنگام مطالعه یا کار با نمایشگر، فاصله مناسب از چشم حفظ شود و هر ۲۰ دقیقه، حدود ۲۰ ثانیه به نقطهای دور نگاه شود؛ روشی که به «قاعده ۲۰-۲۰-۲۰» معروف است.
به گفته او، استراحتهای کوتاه اما منظم، بسیار مؤثرتر از آن است که فرد چند ساعت بدون وقفه کار کند و سپس مدت طولانی استراحت کند.
خشکی چشم و اهمیت پلک زدن
یکی دیگر از نکات جالبی که دکتر مطرح کرد، ارتباط میان کار با رایانه و خشکی چشم بود.
او توضیح داد که هنگام کار با رایانه، انسان تنها حدود یکسوم حالت طبیعی پلک میزند.
در حالی که هر بار پلک زدن، اشک و چربی طبیعی را روی سطح چشم پخش میکند و از خشک شدن آن جلوگیری میکند.
وقتی پلک زدن کاهش پیدا میکند، چشم خشک میشود و علائمی مانند سوزش، خستگی، احساس جسم خارجی و تاری موقت دید ایجاد میشود.
دکتر توصیه کرد هنگام کار با رایانه، علاوه بر نگاه کردن به نقاط دور، هر از گاهی چند بار بهآرامی و کامل پلک بزنیم تا لایه محافظ اشک دوباره روی سطح چشم پخش شود.
سرخی چشم؛ همیشه یک التهاب ساده نیست
دکتر طاهری درباره ضایعهای نیز توضیح داد که بسیاری از مردم آن را تنها یک «سرخی چشم» میدانند.
او گفت در اثر تابش شدید نور خورشید، باد، گردوغبار و خشکی مزمن چشم که میتواند مورثی باشد، ممکن است بافتی گوشتی و دارای رگهای خونی روی سفیدی چشم ایجاد شود. این ضایعه در ابتدا کوچک است، اما در برخی افراد بهتدریج بزرگتر میشود و حتی ممکن است به سمت قرنیه پیشروی کند.
به گفته او، قطرههای چشمی میتوانند خشکی و التهاب را کاهش دهند، اما این بافت را از بین نمیبرند، زیرا بخشی از بافت زنده چشم است.
اگر این ضایعه رشد کند و وارد قرنیه شود یا بینایی را تحت تأثیر قرار دهد، بیمار باید به متخصص چشم ارجاع داده شود تا در صورت لزوم با جراحی برداشته شود.
او همچنین بر استفاده از عینک آفتابی استاندارد با محافظت در برابر اشعه فرابنفش (UV)، بهویژه در شرایط آبوهوایی استرالیا، تأکید کرد.
معاینه منظم؛ کلید حفظ بینایی
در پایان، دکتر طاهری بر اهمیت معاینات دورهای تأکید کرد. او توصیه کرد افراد بالای ۵۰ سال، حتی اگر هیچ مشکلی در بینایی خود احساس نمیکنند، سالی یکبار معاینه کامل چشم انجام دهند.
برای افراد جوانتر که مشکل خاصی ندارند، معاینه هر دو سال یکبار کافی است؛ اما افراد مبتلا به دیابت، نزدیکبینی شدید یا سایر بیماریهای چشمی باید بر اساس نظر متخصص، در فواصل کوتاهتر تحت بررسی قرار گیرند.
