نویسنده: ضامن‌علی هدایت
ویراستار: علی جعفری
صفحه‌آرا و طراح جلد: وحید عباسی
ناشر: انتشارات مقصودی، کابل
قطع: رقعی
تعداد صفحات: ۳۵۴ صفحه
ساختار: در شش فصل
کتاب «روایت حضور در مالستان» نوشتهٔ ضامن‌علی هدایت، ولسوال و فرمانده پیشین مالستان، به‌تازگی از سوی انتشارات مقصودی در کابل چاپ شده است. این کتاب در ۳۵۴ صفحه و در شش فصل تنظیم شده و حاصل سال‌ها تجربه، حضور، فعالیت و مسئولیت نویسنده در عرصه‌های اداری، اجتماعی، سیاسی و امنیتی، به‌ویژه دوران مسئولیت وی در ولسوالی مالستان است.
ضامن‌علی هدایت از سال ۱۳۸۹ تا ۱۳۹۷ خورشیدی، به مدت هشت سال، مسئولیت ولسوالی مالستان را بر عهده داشته است. «روایت حضور در مالستان» بیش از آن‌که صرفاً مجموعه‌ای از خاطرات شخصی باشد، روایتی از یک دوره مهم و پرحادثه در تاریخ معاصر مالستان است؛ دوره‌ای که این ولسوالی با دشواری‌های متعدد اداری، اجتماعی، اقتصادی و امنیتی روبه‌رو بود.
اهمیت این کتاب، به‌ویژه در بخش‌های مربوط به سال‌های پایانی مسئولیت نویسنده، از آن‌روست که مالستان در آن دوره بارها از سمت ارزگان و اجرستان/دایه مورد حمله طالبان قرار گرفت و مردم منطقه با تهدیدهای جدی امنیتی مواجه شدند. در چنین شرایطی، اداره و مدیریت یک ولسوالی دورافتاده و آسیب‌پذیر، تصمیم‌گیری‌های دشوار و مسئولیت‌پذیری ویژه‌ای می‌طلبید. نویسنده در روایت خود تلاش کرده است نشان دهد که چگونه در این شرایط، در کنار مردم و در متن رویدادها حضور داشته و مسئولیت اداری و اجتماعی خود را ادامه داده است.
این کتاب از این جهت نیز حایز اهمیت است که بخش قابل توجهی از آن بر پایه مشاهدات مستقیم، خاطرات، اسناد، یادداشت‌ها، عکس‌ها و مدارکی شکل گرفته که نویسنده طی سال‌های فعالیت خود گردآوری کرده و بخشی از آن‌ها را در قسمت ضمایم کتاب آورده است. از همین رو، «روایت حضور در مالستان» را می‌توان روایتی دست‌اول از بخشی از تحولات اجتماعی، اداری و امنیتی مالستان در یک دوره حساس دانست.
فصل اول: از خاطرات کودکی تا ورود به عرصه کار
فصل نخست به زندگی و مسیر شخصی و کاری نویسنده اختصاص دارد. خاطرات کودکی و نوجوانی، تعلیم از مکتب‌خانه‌های سنتی تا تحصیل در دانشگاه، سوابق کاری، کارمندی در کابل، ورود به عرصه مدیریت ولسوالی مالستان و همچنین خاطرات سفرهای رسمی به کشورهای مختلف، از جمله موضوعاتی است که در این فصل روایت شده است.
در ادامه، نویسنده به مسیر پرچالش مهاجرت از افغانستان تا امریکا نیز پرداخته و بخشی از تجربه‌های زندگی خود را در این مسیر با خواننده در میان گذاشته است.
فصل دوم: مالستان؛ سرزمین، مردم و زندگی اجتماعی
فصل دوم با عنوان «معرفی مالستان» به شناخت جغرافیا، تاریخ و جامعه مالستان اختصاص دارد. نویسنده در این فصل به پیشینه تاریخی منطقه، جمعیت و تبارشناسی، قریه‌ها و مناطق مختلف، وضعیت معارف و خدمات صحی و تاریخچه برخی کلینیک‌ها پرداخته است.
همچنین وضعیت اجتماعی و سیاسی مردم در دوران فعالیت احزاب جهادی، روزگار مردم در سایه حکومت تنظیم‌ها، ماجرای حاجی برکت و مقابله روحانیت با وی، سردرگمی و بلاتکلیفی مردم و پیامدهای به‌جامانده از دوره تنظیم‌های جهادی، از دیگر موضوعات این فصل است.
فصل سوم: تجربه حکومت‌داری و وضعیت اداری مالستان
فصل سوم به تجربه‌های نویسنده در عرصه حکومت‌داری و مدیریت اداری مالستان اختصاص یافته است. آغاز مأموریت در مالستان، نخستین تجربه‌های حل‌وفصل دعاوی مردم، دشواری‌های مدیریت، ساخت‌وساز و تهداب‌گذاری نخستین پروژه‌ها، ساختار اداری ولسوالی، کابینه و جلسات کاری، پولیس ملی و محلی و قوماندان‌های امنیه، از جمله موضوعات این فصل است.
مدیریت حقوق، حجم سنگین دعاوی و دوسیه‌های حقوقی بی‌سرانجام و سرگردان، وضعیت محکمه و آشفتگی برخی پرونده‌ها، چالش‌های اداری و حقوقی و سرانجام روزگار دشوار مردم در جریان حملات طالبان، بخش دیگری از این فصل را تشکیل می‌دهد.
نویسنده تلاش کرده است در این بخش، تصویری از واقعیت‌های حکومت‌داری در یک ولسوالی دورافتاده، محدودیت‌های اداری و مشکلاتی که مردم و مسئولان محلی با آن مواجه بوده‌اند، ارائه کند.
فصل چهارم: چالش‌های فرهنگی، آموزشی و اجتماعی
«روایت حضور در مالستان» در کنار مسائل اداری، سیاسی و امنیتی، به مسائل فرهنگی، آموزشی و اجتماعی منطقه نیز توجه کرده است.
مراسم، مهمانی‌ها و ضیافت‌های سنگین، اسراف، موسیقی و هنرمندان و هنرهای محلی، رسانه و ارتباطات فرهنگی، بازدید از مکاتب و مشاهده وضعیت آموزشی، شناسایی مشکلات دانش‌آموزان و تلاش برای رسیدگی به آن‌ها، نظارت از پروژه‌ها، انتخابات و نامزدان انتخاباتی، شورای ولایتی، انتخابات پارلمانی و ریاست جمهوری، ورزش و وضعیت جوانان در دام اعتیاد، از جمله موضوعاتی است که در بخش‌های مختلف این فصل مورد بحث قرار گرفته‌اند.
فصل پنجم: فعالیت‌های عمرانی و دستاوردهای اجتماعی
فصل پنجم به فعالیت‌های عمرانی، انکشافی و برخی دستاوردهای اجتماعی در دوره مسئولیت نویسنده اختصاص دارد.
پروژه‌های انکشافی و توسعه‌ای، راه‌سازی و احداث جاده میان برخی قریه‌ها و مناطق، نصب و راه‌اندازی آنتن‌های مخابراتی، ایجاد و راه‌اندازی کوپراتیف‌های زراعتی برای دهقانان، توزیع کمک برای آسیب‌دیدگان حوادث طبیعی و رسیدگی به متضرران سیلاب، از جمله موضوعاتی است که در این فصل بازتاب یافته است. این بخش، تصویری از تلاش‌ها برای توسعه زیرساخت‌ها و بهبود برخی خدمات و امکانات اجتماعی در مالستان ارائه می‌کند و در کنار روایت چالش‌ها، به فعالیت‌ها و کارهای انجام‌شده در این دوره نیز می‌پردازد.
فصل ششم: از سقوط مالستان تا سقوط کابل و فروپاشی جمهوریت
فصل ششم با دیگر فصل‌های کتاب تفاوت دارد. در این بخش، دیگر خبری از پروژه‌های انکشافی، وضعیت مکاتب و برنامه‌های فرهنگی و توسعه‌ای نیست؛ بلکه نویسنده به روزهای پایانی حضور خود در مالستان و رویدادهای امنیتی و سیاسی منتهی به سقوط مالستان و سپس سقوط کابل پرداخته است.
حمله طالبان از سمت ارزگان به منطقه سوق‌الجیشی شیرداغ، حرکت نیروها از ولسوالی به سوی شیرداغ برای دفاع از منطقه و بازپس‌گیری آن، کمک به بی‌جاشدگان، جنگ ارزگان، آمدن هیئت از کابل به مالستان، حمله طالبان به مقر ولسوالی مالستان و سرانجام سقوط مالستان، از مهم‌ترین موضوعات این فصل است.
نویسنده در این بخش، خود را در متن رویدادها و تا آخرین روزهای حضور در منطقه قرار داده و تحولات آن دوره را از زاویه مشاهدات و تجربه شخصی روایت کرده است. در نهایت، روایت به سقوط کابل و فروپاشی نظام جمهوری می‌رسد، رویدادی که پایان یک دوره سیاسی و اداری در افغانستان را نیز رقم زد.
ثبت خاطره و اهمیت آن
«روایت حضور در مالستان» در واقع ثبت تجربه‌های نزدیک به یک دهه از زندگی و فعالیت ضامن‌علی هدایت در مالستان است؛ تجربه‌ای که بخش مهمی از آن به هشت سال مسئولیت وی در مقام ولسوال این ولسوالی مربوط می‌شود.
نویسنده در طول این سال‌ها با مسائل مختلفی از جمله منازعات حقوقی، بروکراسی اداری، دشواری‌های حکومت‌داری، حوادث طبیعی، ناامنی مسیرها و تهدیدهای امنیتی مواجه بوده است. به‌ویژه در سال‌های پایانی، هنگامی که مالستان از چندین جهت در معرض حملات طالبان قرار داشت، وی تا آخرین روزهای مسئولیت خود در منطقه حضور داشت.
اهمیت چنین نوشته‌هایی در آن است که بخشی از تاریخ اجتماعی، اداری و امنیتی یک منطقه را از زبان کسی ثبت می‌کند که خود در متن بسیاری از رویدادها حضور داشته است. اسناد، یادداشت‌ها، عکس‌ها و مدارکی که نویسنده در جریان این سال‌ها گردآوری کرده و در بخش ضمایم کتاب آورده است، بر ارزش مستند این روایت می‌افزاید.
«روایت حضور در مالستان» از این منظر، نه تنها مجموعه‌ای از خاطرات یک مسئول محلی، بلکه تلاشی برای ثبت تجربه‌های یک دوره مهم از زندگی مردم مالستان و بخشی از تحولات اجتماعی، اداری و سیاسی افغانستان است؛ روایتی از حضور، مسئولیت، خدمت، دشواری، مقاومت و سرانجام فروپاشی یک دوره سیاسی و افتادن کشور در کام تاریکی…!
