در هشتم اگوست ۱۹۹۸، شهر مزار شریف شاهد یکی از هولناک‌ترین جنایت‌های جمعی در تاریخ معاصر افغانستان بود. هزاران خانواده در عرض چند روز عزیزان خود را از دست دادند، صدها نفر بدون محاکمه اعدام شدند، هزاران تن بازداشت و به زندان‌ها و کانتینرهای انتقال زندانیان منتقل شدند، زنان و دختران هدف خشونت و ربایش قرار گرفتند و شهری که روزگاری پناهگاه بسیاری از آوارگان جنگ بود، به صحنه یکی از خونبارترین فجایع انسانی افغانستان بدل شد.
با وجود ابعاد این فاجعه، آنچه در مزار شریف رخ داد، هرگز آن‌گونه که شایسته بود در حافظه جهانی ثبت نشد. در روزهای نخست، طالبان راه‌های ارتباطی شهر را بستند و مانع ورود خبرنگاران و ناظران بین‌المللی شدند. بسیاری از بازماندگان تنها پس از هفته‌ها پیاده‌روی از میان کوهستان‌ها توانستند خود را به پاکستان برسانند و روایت‌های خود را بازگو کنند. همین تأخیر سبب شد که جهان، بسیار دیر از عمق جنایتی که در مزار شریف رخ داده بود، آگاه شود.
گزارشی که اکنون پیش روی شما قرار دارد، ترجمه کامل گزارش سازمان دیده‌بان حقوق بشر (Human Rights Watch) است که در نوامبر ۱۹۹۸ منتشر شد. این گزارش یکی از نخستین اسناد مستقل بین‌المللی درباره وقایع مزار شریف به شمار می‌رود و بر پایه گفت‌وگو با بازماندگان، شاهدان عینی و پناهجویانی تهیه شده است که اندکی پس از وقوع کشتار از افغانستان گریخته بودند.
در این گزارش، مواردی چون کشتار گسترده غیرنظامیان، اعدام‌های فراقضایی، بازداشت‌های جمعی، انتقال زندانیان در کانتینرهای فلزی، شکنجه، ربایش و خشونت علیه زنان، تحریک آشکار به نفرت قومی و مذهبی از سوی مقام‌های طالبان و حملات علیه غیرنظامیان در حال فرار، با جزئیات مستند شده است. دیده‌بان حقوق بشر همچنین این اقدامات را بر اساس قواعد حقوق بشردوستانه بین‌المللی بررسی کرده و آن‌ها را نقض آشکار ماده مشترک ۳ کنوانسیون‌های ژنو و اصول بنیادین حقوق بین‌الملل بشردوستانه دانسته است.
انتشار دوباره این گزارش، صرفاً بازخوانی یک سند تاریخی نیست. این گزارش بخشی از حافظه جمعی مردم افغانستان، به‌ویژه جامعه هزاره، و یکی از مهم‌ترین اسناد بین‌المللی درباره وقایع مزار شریف است. بسیاری از مباحثی که امروز درباره عدالت انتقالی، مسئولیت کیفری، جنایت علیه بشریت و نسل‌کشی هزاره‌ها مطرح می‌شود، بدون مراجعه به چنین اسناد مستقلی ناقص خواهد بود.
دهمزنگ این ترجمه را با هدف دسترسی آسان پژوهشگران، روزنامه‌نگاران، دانشجویان، مدافعان حقوق بشر و همه علاقه‌مندان به تاریخ معاصر افغانستان منتشر می‌کند. ترجمه حاضر کوشیده است با حفظ امانت نسبت به متن اصلی، آن را به فارسی/هزارگی معیار و روان برگرداند تا خوانندگان بتوانند یکی از مهم‌ترین گزارش‌های حقوق بشری درباره افغانستان را به زبان خود مطالعه کنند.
بیست‌وهشت سال از قتل‌عام مزار شریف گذشته است، اما حقیقت با گذشت زمان از میان نمی‌رود. عدالت، پیش از هر چیز، به حقیقت نیاز دارد؛ و حقیقت، بدون اسناد و حفظ حافظه تاریخی، به فراموشی سپرده می‌شود. امید است انتشار این گزارش به فارسی/هزارگی، گامی هرچند کوچک در مسیر حفظ این حافظه، و حفظ سند جنایت‌ها و حمایت از تلاش‌هایی باشد که برای تحقق حقیقت، عدالت و پاسخگویی در قبال قربانیان این فاجعه ادامه دارد.
