نویسنده: نوروز فکور
جایگاه روایت فردی در بازنمایی تجربه جمعی
نوشتن درباره مالستان و ثبت رویدادهایی که مردم این منطقه در سالهای گذشته از سر گذراندهاند، اقدامی مهم و ضروری است. تاریخ مالستان تنها مجموعهای از حوادث سیاسی و امنیتی نیست؛ روایت زندگی مردمی است که در کنار محرومیتها، ناامنیها و دشواریهای اقتصادی، برای آموزش، آبادانی، تأمین امنیت و بهبود شرایط زندگی خود تلاش کردهاند. بخش بزرگی از این تاریخ هنوز در حافظه مردم باقی مانده و بهصورت منظم ثبت نشده است. از همین رو، هر تلاشی برای گردآوری خاطرات، اسناد و تجربههای این منطقه اهمیت دارد.

کتاب «روایت حضور در مالستان» نوشته ضامنعلی هدایت، از این منظر شایسته توجه است. نویسنده در فاصله سالهای ۱۳۸۹ تا ۱۳۹۷ مسئولیت ولسوالی مالستان را بر عهده داشته و در این اثر، تجربههای آن دوره را روایت کرده است. کتاب در شش فصل و ۳۵۳ صفحه تنظیم شده و در کنار خاطرات شخصی نویسنده، به تحولات اداری، اجتماعی، فرهنگی و امنیتی مالستان نیز میپردازد.
فصل نخست به زندگینامه نویسنده، دوران کودکی و نوجوانی، تحصیلات، فعالیتهای کاری، سفرها و تجربههای مهاجرت او اختصاص دارد. فصل دوم، مالستان را از نظر پیشینه تاریخی، جغرافیا، جمعیت، ساختار اجتماعی، قریهها، معارف، زراعت، مالداری و خدمات صحی معرفی میکند.

فصل سوم به حکومتداری و مسئولیتهای اداری نویسنده میپردازد و موضوعاتی چون ساختار اداره محلی، جلسات اداری، فعالیت شوراها، پولیس ملی و محلی و مسائل امنیتی را در بر میگیرد. فصل چهارم با عنوان «چالشها»، دشواریهای آموزشی، اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، سیاسی و امنیتی منطقه را بررسی میکند.
فصل پنجم به فعالیتها و دستاوردهای اجتماعی و عمرانی، از جمله پروژههای انکشافی، خدمات عمومی، مناسبات اجتماعی و برنامههای فرهنگی اختصاص دارد. فصل ششم نیز با عنوان «جنگ با طالبان»، تحولات امنیتی، حملات طالبان، وضعیت جبهههای دفاعی، نقش مردم در دفاع از منطقه و رویدادهای منتهی به سقوط مالستان و کابل را روایت میکند.

در پایان کتاب، ضمایمی شامل مکتوب تقرری نویسنده بهعنوان ولسوال، تصاویر تقدیرها، افتتاح پروژهها و شماری از فعالیتها و رویدادهای دوران مسئولیت او آمده است. با این حال، برای بسیاری از تصاویر تاریخ دقیق ثبت یا وقوع رویداد ذکر نشده است؛ موضوعی که از ارزش مستند این بخش میکاهد.
تجربه فردی در برابر واقعیت چندصدایی جامعه
نخستین پرسش انتقادی درباره کتاب، به عنوان کتاب مربوط میشود. «روایت حضور در مالستان» میتواند به حضور نویسنده در مقام ولسوال و مسئول یک واحد اداری اشاره داشته باشد. از این منظر، عنوان قابل فهم است. اما وقتی محتوای کتاب از زندگی شخصی نویسنده فراتر میرود و تاریخ، جامعه، اداره و سرنوشت مردم مالستان را در بر میگیرد، پرسش مهمتری مطرح میشود: آیا با روایت حضور یک مسئول در یک دوره تاریخی روبهرو هستیم یا روایتی از تجربه مردم مالستان در همان دوره؟
این دو به هم ارتباط دارند، اما یکسان نیستند. تجربه یک ولسوال، هرچند از نظر تاریخی اهمیت دارد، نمیتواند بهتنهایی بازتابدهنده تجربه تمام مردم یک منطقه باشد.

هر راوی ناگزیر از میان انبوه رویدادها، برخی را انتخاب و برجسته میکند و به برخی دیگر کمتر میپردازد. همین انتخابها بر تصویری که خواننده از گذشته به دست میآورد، تأثیر میگذارند. اچ. پورتر ابوت در کتاب «سواد روایت» نیز بر این نکته تأکید میکند که روایت صرفاً بازگویی رویدادها نیست؛ شیوه انتخاب، ترتیب و ارائه آنها در شکلگیری معنا نقش اساسی دارد. از همین منظر، این نیز اهمیت دارد که چه کسانی در روایت نویسندهفرصت سخنگفتن یافتهاند و تجربه چه کسانی کمتر بازتاب یافته است.
برای شناخت وضعیت معارف، نگاه معلمان و دانشآموزان اهمیت دارد. برای فهم مسئله اعتیاد، تجربه خانوادههای آسیبدیده ضروری است. در روایت جنگ نیز نمیتوان تنها به تصمیمهای مسئولان و تحرکات نیروهای امنیتی بسنده کرد؛ تجربه خانوادههای آواره، قربانیان، نیروهای مردمی و کسانی که خانه و دارایی خود را از دست دادهاند، بخش جداییناپذیر واقعیت تاریخی است. این پرسشها به معنای نادیدهگرفتن ارزش خاطرات نویسنده نیست. مسئله این است که کتاب تا چه اندازه توانسته از محدوده تجربه فردی فراتر برود و تصویری چندجانبه از جامعه ارائه کند.
مرز میان خاطره، گزارش و تاریخ
یکی دیگر از پرسشهای اساسی درباره کتاب، ماهیت و جایگاه آن است. آیا این اثر خاطرات شخصی یک ولسوال است، گزارش عملکرد یک اداره محلی، تاریخ اجتماعی و سیاسی مالستان یا ترکیبی از این سه؟
ترکیب خاطره، گزارش و تاریخ محلی بهخودیخود ایرادی ندارد؛ حتی میتواند تصویری زنده و قابل توجه از یک دوره ارائه کند. اما چنین اثری به تفکیک روشن منابع و شیوه روایت نیاز دارد. خواننده باید بتواند تشخیص دهد کدام بخش بر تجربه مستقیم نویسنده استوار است، کدام قسمت از اسناد و گزارشها گرفته شده و کجا با برداشت یا تحلیل شخصی او روبهرو هستیم. صرف کنار هم قرار دادن رویدادها برای ثبت تاریخ کافی نیست. نویسنده باید تا حد امکان زمینه وقوع هر رویداد، عوامل مؤثر بر آن، تصمیمهای اتخاذشده و پیامدهای آنها را نیز توضیح دهد.
برای نمونه، نویسنده در فصل چهارم، در بخش «از مدیریت درست تا اجرای عدالت» (صفحه ۲۱۰)، به بازداشت ۲۲ فرد مبتلا به اعتیاد اشاره میکند. به روایت او، پس از بازگشت از قریه سربلاغ داله و در پی رویدادی که در آن مصرف هروئین جان یک خواهر و برادر را گرفته بود، این افراد برای انجام تحقیقات به ولسوالی انتقال داده شدند. نویسنده همچنین از شناسایی عاملان این رویداد و انتقال آنان به کوه باد غزنی سخن میگوید.
با این حال، روایت در سطح شرح اقدامات اجرایی باقی میماند و به زمینههای اجتماعی و اقتصادی گسترش اعتیاد در میان جوانان نمیپردازد. عواملی مانند فقر، بیکاری، محرومیت، نبود فرصتهای آموزشی و شغلی، آسیبهای خانوادگی و کمبود خدمات پیشگیری و درمان، از جمله موضوعاتیاند که بررسی آنها میتوانست این بخش را کاملتر سازد.
با توجه به حدود هشت سال مسئولیت نویسنده در مالستان، انتظار میرفت که در کنار شرح اقدامات اجرایی و امنیتی، درباره سیاستهای پیشگیری از اعتیاد، امکانات درمانی و برنامههای بازگشت افراد مبتلا به اعتیاد به زندگی عادی نیز توضیح داده شود. بازداشت این افراد، بهتنهایی نمیتواند تصویری جامع از مقابله با این معضل ارائه کند. برای شناخت و مهار آن، باید ریشهها، زمینهها و راهکارهای اجتماعی نیز بررسی شوند. این همان حلقهای است که جای خالی آن در روایت نویسنده احساس میشود.
دستاوردهای جمعی و مسئولیت فردی
بخش قابل توجهی از کتاب به حکومتداری، ساختار اداری، پروژههای انکشافی، راهسازی، مخابرات، فعالیتهای اجتماعی، پولیس و امنیت اختصاص دارد. این موضوعات از بخشهای مهم کتاباند؛ زیرا شناخت یک دوره تاریخی بدون بررسی اداره محلی و خدمات عمومی ممکن نیست.
با این حال، در ارزیابی این بخشها باید میان نقش مدیر و عملکرد مجموعهای که او در رأس آن قرار داشته است، تفاوت گذاشت. یک ولسوال ممکن است برای اجرای پروژهای تلاش کند، میان ادارهها هماهنگی به وجود آورد، با نهادهای مرکزی ارتباط برقرار سازد یا زمینه جلب کمک مؤسسات را فراهم کند. این نقشها مهماند و نباید نادیده گرفته شوند. اما اجرای پروژههای عمومی معمولاً حاصل همکاری چندین طرف است: کارمندان اداره محلی، نهادهای مرکزی، تمویلکنندگان، پیمانکاران، شوراهای مردمی، بزرگان محل و خود مردم منطقه.
بنابراین، لازم است میان اقداماتی که با ابتکار و پیگیری مستقیم یک مسئول انجام شده و فعالیتهایی که در چارچوب وظایف عادی و قانونی اداره صورت گرفتهاند، تفاوت قائل شد. مسئولیت مدیریتی به معنای مالکیت شخصی بر تمام دستاوردهای یک اداره نیست.
هرچند نویسنده در سرآغاز و مقدمه اثر بر جمعیبودن خدمات تأکید میکند، این نگاه در بخشهای مربوط به پروژهها و فعالیتهای اداری به اندازه کافی بازتاب نیافته است. معرفی دقیقتر سهم همکاران، کارکنان و نهادهای مشارکتکننده میتوانست بر اعتبار و ارزش مستند کتاب بیفزاید.
جایگاه شفافیت و پاسخگویی در مدیریت محلی
یکی از موضوعاتی که در روایت تجربه مدیریتی نویسنده میتوانست با تفصیل بیشتری مورد توجه قرار گیرد، مسئله شفافیت اداری، پاسخگویی نهادی و سازوکارهای نظارت بر عملکرد اداره محلی است. حکومتداری در افغانستان طی دوره جمهوریت، با چالشهای ساختاری متعددی، از جمله فساد اداری، ضعف نظارت و ناکارآمدی برخی نهادهای دولتی روبهرو بود. از این منظر، بررسی تجربه مدیریت یک ولسوالی در آن دوره، بدون پرداختن به چگونگی مواجهه اداره محلی با این چالشها، تا اندازهای ناقص به نظر میرسد.
در کتاب، درباره سازوکارهای پیشگیری از فساد اداری، نظارت بر عملکرد کارمندان، رسیدگی به شکایتهای مردم و تضمین شفافیت در روندهای اداری توضیحات چندانی ارائه نشده است. این در حالی است که چنین موضوعاتی از مؤلفههای اساسی ارزیابی عملکرد یک اداره دولتی به شمار میروند و شناخت آنها میتواند تصویر دقیقتری از شیوه مدیریت و کیفیت خدمات عمومی در یک دوره مشخص به دست دهد.
از این رو، چند پرسش در این زمینه قابل طرح است: اداره ولسوالی در دوران مسئولیت نویسنده از چه سازوکارهایی برای نظارت بر عملکرد کارمندان و جلوگیری از سوءاستفاده از صلاحیتهای اداری برخوردار بود؟ شکایتهای احتمالی مردم چگونه بررسی و پیگیری میشد؟ آیا تدابیر مشخصی برای افزایش شفافیت در ارائه خدمات و پاسخگویی در برابر مراجعان اتخاذ شده بود؟ و در صورت بروز تخلف اداری، روند رسیدگی به آن چگونه انجام میگرفت؟
طرح این پرسشها به معنای ضرورت روشنشدن یکی از ابعاد مهم تجربه حکومتداری محلی است. توضیح درباره سیاستها، تدابیر و تجربههای عملی در زمینه شفافیت و پاسخگویی، چه با موفقیت همراه بوده باشند و چه با محدودیت و ناکامی مواجه شده باشند، میتوانست بر ارزش تحلیلی و مستند کتاب بیفزاید و آن را به منبعی آموزندهتر برای شناخت تجربه مدیریت محلی تبدیل کند.
ابهام در سرنوشت یک رویداد خونین
یکی از مواردی که در کتاب به توضیح بیشتری نیاز دارد، شهید شدن «محمد»، افسر پولیس، در سال ۱۳۹۱ و در جریان اعتراضات مردمی علیه معرفی قوماندان جدید پولیس است. نویسنده در صفحه ۱۰۹ به این رویداد اشاره میکند، اما روایت او عمدتاً به گزارش بیبیسی فارسی متکی است.
پرسش مهم برای خواننده امروز این است که تحقیقاتی که در زمان وقوع حادثه از آغاز آن خبر داده شده بود، سرانجام به کجا رسید؟ آیا فرد شلیککننده شناسایی شد؟ آیا سلاحهای نیروهای حاضر در محل بررسی شدند؟ آیا پرونده به مراجع قضایی سپرده شد؟ آیا کسی مورد بازخواست قرار گرفت؟ اگر نتیجهای به دست نیامد، علت آن چه بود؟
استناد به گزارش بیبیسی یا هر رسانه معتبر دیگری برای ثبت یک رویداد تاریخی، میتواند یکی از منابع روایت باشد. اما وقتی نویسنده در زمان وقوع حادثه مسئولیت ولسوالی را بر عهده داشته و از آغاز تحقیقات خبر داده است، انتظار میرود در کتابی که سالها بعد نوشته شده، درباره سرنوشت آن پیگیریها نیز توضیح بدهد.
البته ولسوال لزوماً صلاحیت انجام تحقیقات جنایی، بازجویی از تمام نیروهای پولیس یا صدور حکم قضایی را نداشته است؛ اما میتوانست درباره گزارشهای دریافتی، پیگیریهای اداری و نتایجی که از نهادهای مسئول به دست آورده بود، اطلاعات ارائه کند.
در کنار گزارشهای رسانهای، روایت دیگری نیز در میان برخی افراد و منابع محلی درباره این حادثه مطرح شده است. بر اساس این روایت، محمد، یکی از افسران پولیس، در برابر ورود قوماندان جدید به ساختمان ولسوالی ایستادگی کرده و سپس از سوی محافظان شخصی او هدف قرار گرفته است. همچنین گفته میشود پس از شهید شدن این افسر، مردم خشمگین به سوی ساختمان ولسوالی حرکت کردند، اما با میانجیگری بزرگان و متنفذان قومی آرام شدند.
در ادامه این روایت ادعا میشود توافقی برای تحویلدادن فرد یا افراد مسئول صورت گرفت، اما قوماندان امنیه و محافظانش حوالی نیمهشب با استفاده از ۱۱ عراده رنجر پولیس از مالستان خارج شدند.
این موارد در حد روایتهای محلی مطرحاند و طبیعی است که برای اثبات آنها به اسناد و شواهد مستقل نیاز است. اما همین اختلاف روایتها ضرورت پرداختن دقیقتر به حادثه را نشان میدهد. انتظار میرفت نویسنده به این ابهامها اشاره کند، موضع خود را توضیح دهد و درباره نتیجه پیگیریهای آن زمان اطلاعات بیشتری ارائه کند. این حادثه به جان یک انسان مربوط است و نمیتوان آن را صرفاً یکی از رویدادهای معمول یک دوره اداری دانست.
روایت جنگ و تجربه مردم
بخشهای پایانی کتاب به حملات طالبان، دفاع مردم، رویدادهای امنیتی، آوارگی و سقوط مالستان و کابل اختصاص دارد. این بخشها از حساسترین قسمتهای کتاباند؛ زیرا با خاطرات تلخ و تجربههای دشوار مردم پیوند خوردهاند.
روایت جنگ و سقوط یک منطقه تنها با ثبت تصمیمهای مسئولان و تحرکات نیروهای امنیتی کامل نمیشود. تجربه خانوادههایی که مجبور به ترک خانه شدند، کسانی که عزیزان خود را از دست دادند، نیروهای مردمی، کارمندان محلی و افرادی که در آن روزها تصمیمهای دشوار گرفتند، بخشی اساسی از واقعیت تاریخی است.
نویسنده تلاش کرده است تصویری از تحولات آن دوره و شرایط امنیتی مالستان ارائه کند و در مواردی نیز به ابعاد مختلف رویدادها پرداخته است. با این حال، تجربه مردم عادی، محدودیتهای تصمیمگیری و دیدگاه کسانی که ممکن است با برخی تصمیمها موافق نبوده باشند، میتوانست بازتاب گستردهتری پیدا کند.
طبیعی است که نمیتوان انتظار داشت یک کتاب با محوریت خاطرات یک مسئول، تمام جزئیات یک دوره پرحادثه را پوشش دهد. اما اگر هدف، ثبت بخشی از تاریخ جمعی مالستان باشد، شنیدن روایتهای دیگر و کنار هم قرار دادن آنها با تجربه نویسنده، ضرورتی انکارناپذیر است.
ظرفیتها و ارزشهای کتاب
با وجود کاستیهای یادشده، نمیتوان ارزشها و ظرفیتهای «روایت حضور در مالستان» را نادیده گرفت.
نخست، نویسنده تجربه حدود هشت سال مسئولیت در یک ولسوالی را ثبت کرده است. این تجربه، بهویژه در منطقهای که با دشواریهای اداری، اقتصادی و امنیتی روبهرو بوده، میتواند برای شناخت تاریخ محلی مهمباشد.
دوم، گستردگی موضوعات کتاب قابل توجه است. پرداختن به تاریخ و جغرافیای مالستان، سیاست، اداره، آموزش، فرهنگ، امنیت، انتخابات، مسائل اجتماعی و جنگ نشان میدهد که نویسنده تنها به خاطرات شخصی خود بسنده نکرده و کوشیده است تصویری گستردهتر از آن دوره ارائه کند.
سوم، اشاره به یادداشتهای روزانه، گزارشها، اسناد، عکسها و ضمایم، بر ظرفیت مستندسازی کتاب میافزاید. هرچه این منابع با ارجاع دقیقتر و امکان بررسی مستقل در متن به کار گرفته شوند، ارزش پژوهشی اثر نیز بیشتر خواهد شد.
چهارم، نویسنده در سرآغاز و مقدمه، احتمال خطا و کاستی را میپذیرد و از نقد خوانندگان استقبال میکند. این رویکرد میتواند زمینه اصلاح و تکمیل روایت را در آینده فراهم سازد.
همچنین باید در نظر داشت که ثبت تجربههای مدیریتی در شرایط دشوار، کاری آسان نیست. محدودیت منابع، مشکلات و دشواریهای موجود میتوانند بر عملکرد هر مسئول محلی تأثیر بگذارند و در ارزیابی تجربه او باید مورد توجه قرار گیرند.
سخن پایانی
کتاب «روایت حضور در مالستان» تلاشی در خور توجه برای ثبت بخشی از تجربه مدیریتی و تحولات یک دوره مهم در تاریخ این منطقه است. اهمیت کتاب در آن است که تجربهای را مکتوب کرده که در غیر این صورت، ممکن بود بخشهایی از آن تنها در حافظه افراد باقی بماند.
با این حال، ارزش تاریخی یک اثر تنها به شمار رویدادها، گزارش فعالیتها یا گستردگی موضوعات آن وابسته نیست. اعتبار چنین اثری به دقت در مستندسازی، تفکیک خاطره از واقعیت قابل اثبات، بازتاب دیدگاههای متفاوت و توجه به پیامدهای تصمیمها نیز بستگی دارد.
مالستان تنها در ادارهها، پروژهها، نشستها و رویدادهای امنیتی خلاصه نمیشود. تاریخ این سرزمین، تاریخ معلمان و دانشآموزان، کشاورزان و کارگران، زنان و مردان، جوانان، خانوادههای آسیبدیده و مردمی است که در دشوارترین شرایط برای حفظ زندگی و ساختن آینده تلاش کردهاند. هیچ روایت فردی، هرچند مهم و ارزشمند، بهتنهایی نمیتواند نماینده تمام این تجربهها باشد.
با این حال، تاریخ مالستان به روایتهای بیشتری نیاز دارد؛ روایتهایی که در کنار خاطرات مسئولان، تجربه مردم عادی را نیز جدی بگیرند. در برابر پرسشهای دشوار پاسخگو باشند و دستاوردها و ناکامیها را با یک معیار منصفانه بررسی کنند. «روایت حضور در مالستان» میتواند یکی از گامهای این مسیر باشد؛ گامی قابل اعتنا که با نقد مستند و روایتهای تکمیلی، ظرفیت آن را دارد که به منبعی ماندگارتر برای شناخت گذشته و فهم بهتر آینده مالستان تبدیل شود.




