هوش مصنوعی جایگزین استاد در مککواری و اعتصاب در دانشگاه سیدنی
دانشگاه مککواری در دو مضمون اجباری روانشناسی، صنفهای حضوری را با مواد آنلاین، یک چتبات و جلسههای اختیاری زوم عوض کرده است. همزمان، اعضای اتحادیه در دانشگاه سیدنی امروز، چهارشنبه ۲ سپتامبر ۲۰۲۶، در مناقشهای که یکی از محورهای اصلی آن چگونگی استفاده از هوش مصنوعی و حفاظت از مشاغل است، دست به اعتصاب ۲۴ ساعته زدهاند. این دو رویداد یک پرسش مشترک را پیش میکشند. هوش مصنوعی قرار است استاد را توانمند کند یا به دانشگاه امکان دهد تا هوش مصنوعیرا جایگزیناستاد کند؟
صبح چهارشنبه در دو دانشگاه بزرگ سیدنی، دو چهره از آیندهی آموزش عالی همزمان آشکار شد. در دانشگاه مککواری، دانشجویان دو مضمون اجباری روانشناسی در نیمسال جاری بهجای صنف حضوری با صفحهی درس، آزمونهای آنلاین، جلسههای اختیاری زوم و چتباتی به نام «Virtual Peer» یا «همتای مجازی» روبهرو شدهاند. چند کیلومتر دورتر، در دانشگاه سیدنی، استادان و کارکنان حرفهای عضو اتحادیهی ملی آموزش عالی استرالیا (NTEU) کار را برای ۲۴ ساعت متوقف کردهاند؛ از جمله برای آنکه قواعد استفاده از هوش مصنوعی در توافقنامهی جمعی و قابل اجرا ثبت شود، نه اینکه فقط در اختیار پالیسیهای قابل تغییر مدیریت بماند.
این همزمانی تصادفی است، اما موضوع مشترک آن تصادفی نیست. بحث دیگر فقط این نیست که دانشجو از ChatGPT برای نوشتن تکلیف استفاده میکند یا نه. پرسش بزرگتر این است که خود دانشگاه چگونه از هوش مصنوعی برای بازطراحی تدریس، سنجش، کار اداری و نیروی انسانی استفاده خواهد کرد؛ چه کسی این تغییر را کنترل میکند و چه کسی هزینه و منفعت آن را به دوش میکشد.
در مککواری دقیقاً چه تغییر کرده است؟
“گزارش گاردین” میگوید دو مضمون اجباری روانشناسی، یکی در سطح مقدماتی و دیگری در سال پایانی، در نیمسال دوم ۲۰۲۶ دیگر صنف حضوری ندارند. هر دو مضمون در نیمسال نخست همین سال صنف حضوری داشتند. اکنون دانشجو هر هفته میتواند با «همتای مجازی» پرسشوپاسخ و تمرینهای مبتنی بر سناریو انجام دهد و در کنار آن از خواندنیها، آزمونهای آنلاین و آموزشهای اختیاری زوم استفاده کند.
نه گفتوگو با چتبات و نه سایر فعالیتهای اصلی آن اجباری است و نمرهی دانشجو از پروژههای پژوهشی و امتحانها به دست میآید. به گفتهی دانشگاه، استادان منابعی را که چتبات بر اساس آن پاسخ میدهد بارگذاری و بررسی میکنند؛ بنابراین این سامانه، برخلاف یک چتبات عمومی، به محتوای مضمون محدود و قابل نظارت است. دانشگاه همچنین میتواند مکالمهها را بررسی کند تا کمبود منابع یا پاسخهای مشکلدار را پیدا کند.
اما شکل جایگزینِ تماس انسانی محدود است. در مضمون مقدماتی، برای حدود ۴۰۰ دانشجو شش جلسهی زوم در هفته و در مضمون سال پایانی، برای حدود ۷۰۰ دانشجو ده جلسه در نظر گرفته شده است. اگر دانشجویان بهطور مساوی تقسیم شوند، برای هر جلسه حدود ۶۷ تا ۷۰ ثبتنامکننده میرسد؛ هرچند دانشگاه گفته است حضور ثابت نیست و نزدیک مهلت تکلیفها افزایش مییابد. نکتهی تعیینکننده این است که این جلسهها اختیاری و آنلایناند، نه معادل سادهی همان آموزش حضوری که حذف شده است.
یک دانشجوی مککواری به گاردین گفته است به دلیل ساختار مدرکش ناچار شده نسخهی آنلاین را بگیرد و احساس میکند در برابر شهریه، آموزش کمتری دریافت کرده است. هزینهی همان مضمون برای یک دانشجوی داخلی دارای جایگاه یارانهای دولت ۲۱۷۴ دالر استرالیا اعلام شده است. دانشگاه میگوید از ۲۰۲۷ نسخهی حضوری این دو مضمون در نیمسالهای متناوب برمیگردد تا دانشجویان بتوانند میان حضوری و آنلاین انتخاب کنند؛ اما تجربهی این دانشجو نشان میدهد «انتخاب» زمانی واقعی است که ترتیب مضمونهای اجباری و زمان فراغت نیز اجازهی انتظار بدهد.
چتبات چه کارنامهای دارد و ارقام چه چیزی را ثابت نمیکنند؟
«همتای مجازی» یک تجربهی ناگهانی نیست. بر اساس “شرح رسمی پروژهی مککواری“، آزمایش توسعهیافتهی آن در نیمسال دوم ۲۰۲۵ به ۲۴ مضمون منتخب، بهویژه مضمونهای پرجمعیت و دارای تماس زیاد با دانشجو، گسترش یافت. گاردین نوشته است دانشجویان در سراسر ۲۰۲۵ نزدیک به ۸۰ هزار پرسش از آن کردند و فقط در نیمهی نخست ۲۰۲۶ شمار پرسشها تقریباً به همان اندازه رسید؛ بخش عمدهی پرسشها اداری بود، مانند مهلتها، قالب تکلیف و محل یافتن منابع.
مککواری و شریک فناوری آن، مایکروسافت، نتایج امیدوارکنندهای نیز منتشر کردهاند. طبق “مطالعهی موردی مایکروسافت“، در آزمایش اکتبر ۲۰۲۴ حدود ۱۴۰۰ دانشجوی سال دوم روانشناسی دو هفته پیش از امتحان به سامانه دسترسی یافتند و بیش از ۲۰۸۰۰ پیام فرستادند؛ ۸۰ درصد پیامها بیرون از ساعت رسمی کار بود. در تحلیل منتشرشده، پس از کنترل آماری عملکرد پیشین، استفادهکنندگان بهطور میانگین نزدیک به پنج نمره بیشتر گرفتند. بهبود ۹٫۴۵ درصدی نسبت به کسانی که از ابزار استفاده نکردند. شاخص خالص مروجان یا NPS سامانه ۹۲ گزارش شد و ۷۲ درصد پاسخدهندگان گفتند اگر دسترسی را از دست بدهند «بسیار ناامید» خواهند شد.
این ارقام مهماند، اما دلیل کافی برای نتیجهگیری علّی نیستند. گزارش منتشرشده یک کارآزمایی تصادفیِ داوریشده نیست؛ دانشجویان خودشان انتخاب کردهاند از چتبات استفاده کنند. ممکن است بخشی از تفاوت نمره از انگیزه، وقت مطالعه یا ویژگیهای دیگری آمده باشد که کنترل آماری بهطور کامل نمیگیرد. افزون بر آن، آزمایش ۲۰۲۴ ابزار را در کنار درس و برای دو هفتهی پیش از امتحان سنجید، نه بهعنوان جایگزین یک نیمسال صنف حضوری. حتی در ارزیابی پاسخهای اداری، آموزگاران ۸۴ درصد پاسخها را همسطح یا بهتر از پاسخ انسان دانستند، اما فقط در ۳۸ درصد موارد پاسخ چتبات را ترجیح دادند. بنابراین دادهها از مفید بودن یک دستیار شبانهروزی پشتیبانی میکنند؛ نه لزوماً از حذف آموزش انسانی.
اعتصاب امروز دانشگاه سیدنی؛ هوش مصنوعی، اما نه فقط هوش مصنوعی
در دانشگاه سیدنی، اعضای NTEU امروز، ۲ سپتامبر، دست به اقدام صنعتیِ حفاظتشدهی ۲۴ ساعته زدهاند. “صفحهی رسمی اتحادیه دربارهی اعتصاب” سه عنوان اصلی را برجسته میکند: امنیت شغلی، حجم کار ایمن و مزد عادلانه؛ اتحادیه برای صبح صفهای اعتراضی و یک گردهمایی را نیز برنامهریزی کرده است. بنابر “اطلاعیهی رسمی دانشگاه برای دانشجویان“، بیشتر کلاسها به آنلاین انتقال یافتهاند؛ برخی کلاسها، لابراتوارها و جلسههای راهنمایی ممکن است لغو یا دوباره برنامهریزی شوند، بیشتر کتابخانهها بسته یا محدودند و خدمات حضوری کاهش یافته است. محوطههای دانشگاه باز مانده، اما برای ورود به ساختمانها کارت دانشجویی لازم است.
مهم است اعتصاب را تنها «اعتصاب علیه هوش مصنوعی» ننامیم. گفتوگوها بر سر توافقنامهی جدید کاری چندین ماه جریان داشته و اختلافها شامل منع اخراج اجباری، محدود کردن کار بیثبات و قراردادهای موقت، قواعد قابل اجرای حجم کار، برابری مزایای پایان خدمت کارکنان حرفهای و افزایش مزد نیز میشود. “فهرست رسمی خواستههای NTEU” افزایش مجموعی ۲۰ درصد مزد در دورهی توافقنامه تا اول سپتامبر ۲۰۲۹، در صورت رسیدن به توافق در بازهی پیشبینیشده، و برابری سهم بازنشستگی کارکنان موقت را هم در بر دارد. “روزنامهی دانشجویی Honi Soit” گزارش داده است پیشنهاد اعتصاب در نشست ۱۰ آگست، پس از چهار ماه چانهزنی، با اکثریت قاطع تصویب شد.
با این حال، هوش مصنوعی یکی از نقاط اصلی بنبست است. اتحادیه میخواهد حداقلهای الزامآور در توافقنامهی کاری نوشته شود. سامانههای هوش مصنوعی باید قابل توضیح، قابل فهم و قابل اعتراض باشند؛ تصمیمهایی که بر استخدام و ادامهی کار افراد اثر میگذارند نباید بدون نظارت انسان خودکار شوند؛ استفاده از دادههای رفتاری، صدا یا تصویر کارکنان باید با اطلاع و رضایت صورت گیرد؛ و کارکنان در انتخاب، آزمایش و ارزیابی سامانهها نقش داشته باشند. “گزارش مذاکرات خود اتحادیه” همچنین نگرانیهایی دربارهی تشدید حجم کار، نظارت، حقوق معنوی نویسندگان و حقوق فرهنگی بومیان را ثبت کرده است.
“موضع مدیریت در پاسخ به گاردین” متفاوت است. دانشگاه میگوید استفاده از هوش مصنوعی باید اخلاقی، مسئولانه و انسانمحور باشد و قضاوت، پاسخگویی و رابطهی انسانی جایگزینناپذیر است؛ اما به دلیل سرعت تغییر فناوری، چارچوب آن بهتر است از طریق پالیسی دانشگاه اداره شود تا در توافقنامهای سهساله منجمد گردد. دانشگاه اعتصاب را زودهنگام خوانده، در عین احترام به حق اقدام قانونی گفته است موضعها باید از راه مذاکرهی سازنده تغییر کند. پس اختلاف بر سر اصلِ داشتن قاعده نیست؛ بر سر قدرت و دوام قاعده است. آیا مدیریت میتواند آن را یکجانبه تغییر دهد یا کارکنان حق قابل اجرای جمعی خواهند داشت؟
برنامهی خود دانشگاه سیدنی چرا نگرانیها را تشدید کرده است؟
دانشگاه سیدنی همزمان در حال تدوین راهبرد بزرگتری برای آموزش در عصر هوش مصنوعی است. “صفحهی مشورت دربارهی «سند سبز» دانشگاه” تأکید میکند که این سند هنوز پالیسی نهایی نیست و راهبرد نهایی قرار است پس از مشورتها در نوامبر منتشر شود. طرح، پنج حوزه را پوشش میدهد. توانایی دانشجو، تجربهی یادگیری، ارزیابی، توانایی آموزگار و تجربهی عمومی دانشجو.
“متن کامل سند سبز” میگوید شمار ساعتهای تماس سنتی ممکن است کاهش یابد، در حالی که دانشجویان آموزش شخصیتر، تعامل در گروههای کوچک، تمرین و بازخورد بیشتر دریافت کنند. همین سند در جاهای دیگر تصریح میکند که هوش مصنوعی باید توانایی انسان را تقویت کند، نه جای آن را بگیرد؛ کنترل در دست آموزگار بماند؛ و برای آموزش حرفهای و بازطراحی درس، وقت و منابع واقعی در مدل حجم کار منظور شود.
دانشگاه از قبل زیرساخت لازم را ساخته است. طبق “اعلام رسمی دانشگاه سیدنی“، صدها آموزگار این دانشگاه از «Cogniti» استفاده میکنند؛ بستری که به استاد اجازه میدهد عامل هوش مصنوعیِ مخصوص مضمون بسازد، منابع و شیوهی پاسخگوییاش را تعیین کند و از آن برای بازخورد، شبیهسازی گفتوگو و حل مسئله بهره ببرد. از نگاه مدیریت، این نمونهای از کنترل انسان بر فناوری است. از نگاه اتحادیه، اگر کاهش «تماس سنتی» بدون ضمانتهای شغلی و آموزشی اجرا شود، همان فناوری میتواند راه کمهزینهتری برای کاهش تدریس انسانی بسازد. هنوز هیچیک از این دو نتیجه قطعی نیست؛ سند سبز پیشنویس است. ولی نمونهی مککواری نشان میدهد نگرانی اتحادیه صرفاً فرضی هم نیست.
پژوهش مستقل چه میگوید؟
شواهد علمی نمیگوید چتبات آموزشی ذاتاً بد است. یک “کارآزمایی تصادفی در درس مقدماتی فزیک دانشگاه هاروارد که در Scientific Reports منتشر شد“، ۱۹۴ دانشجو را در دو جلسه میان آموزش فعال در صنف و یک آموزگار هوش مصنوعیِ ویژه مقایسه کرد. میانهی افزایش یادگیری در گروه هوش مصنوعی بیش از دو برابر بود و دانشجویان در مدت کمتری احساس مشارکت و انگیزهی بیشتر گزارش کردند.
اما جزئیات طراحی اهمیت اساسی دارد. این یک چتبات عمومی نبود: استادان پاسخهای مرحلهبهمرحله را از پیش ساخته بودند، سامانه با راهنمایی دقیق آموزشی تنظیم شده بود و توسعهی آن ماهها وقت گرفت. آزمایش فقط دو درس کوتاه را سنجید، نه یک مضمون کامل و نه مهارتهای پیچیدهای چون بحث گروهی، قضاوت حرفهای و ترکیب دیدگاههای ناسازگار. خود پژوهشگران نیز پیشنهاد نکردند که هوش مصنوعی جای صنف را بگیرد؛ پیشنهادشان این بود که آموزش مقدماتی را پیش از صنف تقویت کند تا وقت حضوری برای حل مسئلهی دشوارتر و کار گروهی آزاد شود.
این تفاوت با مککواری بنیادین است. «افزودن یک آموزگار خصوصی دیجیتال» و «کاستن از تماس انسانی» یک مداخله نیستند و نباید با یک مجموعه نمره توجیه شوند. نهاد تنظیم کیفیت آموزش عالی استرالیا، TEQSA، نیز در “راهنمای ۲۰۲۶ خود دربارهی یادگیری در آیندهی ادغامشده با هوش مصنوعی” بر تواناییهایی مانند تفکر انتقادی، داوری ارزیابانه و استدلال اخلاقی تأکید میکند. معیار باید این باشد که دانشجو واقعاً چه میآموزد و بدون اتکای پنهان به سامانه چه میتواند انجام دهد، نه اینکه فقط شمار پیامها یا رضایت فوری بالا باشد.
